Tuesday, 5 March, 2024

ભારતમાં નાગ વંશનો ઇતિહાસ

2061 Views
Share :
bharatma nag vanshno itihas

ભારતમાં નાગ વંશનો ઇતિહાસ

2061 Views

ભારતના પ્રાચીન ઇતિહાસમાં નાગવંશનું અનોખું યોગદાન રહેલું છે. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિથી લઈને ૧૨મી સદી સુધી નાગ જાતિના અવિસ્મરણીય ઐતિહાસિક પુરાવાઓ છે.

પશ્ચિમમાં તક્ષશિલાથી ઉત્તરપૂર્વમાં આસામ સુધી ઈન્ડોનેશિયા અને સિંઘલ એટલે કે શ્રીલંકા અને દક્ષિણ ભારતમાં પણ નાગ જાતિનું વર્ચસ્વ ફેલાયેલું હતું. નાગ જાતિ ભારતની ટોચની રાજવી પરિવાર હતી. જેમનું વર્ચસ્વ સમગ્ર ભારત પર હતુ.

ભારતમાં આર્યોના આગમન પહેલા હજારો વર્ષોની વિકસિત સંસ્કૃતિના પુરાવા ઉપલબ્ધ છે. વૈદિક વાંગમ્યમાં આર્ય બિન-આર્યન યુદ્ધથી શરૂ થાય છે, સિંધુ સંસ્કૃતિમાં, નાગ રાજા સાથેના યુદ્ધથી શરૂ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઋગ્વેદના ૮/૮૮/૮ માં કહ્યું છે.

“તમે ઇન્દ્રજીતે ઘણું બધું કર્યું છે, તમે આહિરો એટલે કે સર્પોને મારી નાખ્યા છે, તમે આખા શત્રુઓ એટલે કે શહેરોનો નાશ કર્યો છે. તમે અહીરો એટલે કે સર્પોને મારી નાખ્યા છે. તમે સકલ દસ્યુંઓના હત્યારા છો.”

ઈન્દ્રએ અનેક નગરોનો નાશ કર્યો હતો. તેથી જ તેમને પુરંદર કહેવામાં આવે છે. ઈન્દ્રએ જે નગરો અને સાપોનો નાશ કર્યો તેના ઘણા પુરાવા ઋગ્વેદમાં મળે છે. તે સ્પષ્ટ છે કે ઋગ્વેદમાં સર્પોના નામ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સર્પ ખૂબ પ્રાચીન મહાપુરુષ હતા. ડો. આંબેડકરના મતે, નાગાઓ આદિવાસી હતા અને તમામ ઇતિહાસ પણ નાગાઓ અને રાજવી પરિવારો વચ્ચેના ગાઢ વૈવાહિક સંબંધોની સાક્ષી આપે છે.

કદંબ નરેશ કૃષ્ણ વર્માના દેવગીરી શિલાલેખ મુજબ – કદંબ કુળનો સંબંધ નાગો સાથે હતો. ૯મી સદીના દાન પત્રમાં અશ્વત્થામા એકના લગ્ન સાપની છોકરી સાથે થયાનો ઉલ્લેખ છે. તેમના પુત્ર સ્કંદ શિષ્યએ પલ્લવ વંશની સ્થાપના કરી. ૯મી સદીના જ અન્ય પલ્લવ શિલાલેખ મુજબ-વીર પુરૂષ પલ્લવ વંશના રાજા હતા, આ શિલાલેખમાં ઉલ્લેખ છે કે તેણે એક નાગની છોકરી સાથે લગ્ન કર્યા હતા અને શાહી પ્રતીક મેળવ્યું હતું.

બહારના રાજા ભવનાથની પુત્રી સાથે વાકાટક રાજા પ્રવરસેનના પુત્ર ગૌતમીપુત્રના લગ્ન એક ઐતિહાસિક ઘટના છે. એ જ રીતે ચંદ્રગુપ્ત બીજાના લગ્ન નાગ-કુલની કુબેરનાથ નામની છોકરી સાથે થયા હતા. એક તમિલ કવિ કહે છે કે કોકિલી નામના પ્રાચીન ચોલ રાજાએ એક નાગા છોકરી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. રાજેન્દ્ર ચોલાને તેમની દીપ્તિને કારણે નાગ કન્યાનું પાણીગરશન કરવાનો શ્રેય પણ આપવામાં આવે છે.

હર્ષનો શિલાલેખ આપણને જણાવે છે કે તેઓ પ્રથમ નાગૌર કુમારોની સભાઓમાં ભીડના રૂપમાં પ્રખ્યાત હતા. વિગ્રહરાજ ચહમાન ઉપરની પેઢીમાં આ રાજા છઠ્ઠો હતો. આના પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તે ૯મી સદીના મધ્યમાં શાસન કરતો હોવો જોઈએ. ઓરિસ્સાના વુમન વંશના સામંત કરના પુત્રના શિલાલેખમાં ઉલ્લેખ છે કે તેણે નાગ પરિવારની ત્રિભુવન મહાદેવી સાથે લગ્ન કર્યા હતા. શાંતિનો સમય લગભગ ઇસવીસન ૯૨૧નો માનવામાં આવે છે. આના પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે નાગા લોકો સાંસ્કૃતિક વિકાસના ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચ્યા છે, પરંતુ ઇતિહાસ એ પણ જણાવે છે કે તેઓ દેશના મોટા ભાગ પર શાસન કરતા હતા. મહારાષ્ટ્ર સર્પોનો પ્રદેશ છે.અહીના લોકો અને રાજાઓ નાગ હતા. એક કરતાં વધુ પુરાવા સૂચવે છે કે ઈ.સ.ની શરૂઆતમાં આંધ્ર દેશ અને તેના પડોશીઓ નાગો હેઠળ હતા.

સાતવાહન અને તેમના છોટુ કુલ સતકર્ણી અનુગામીઓનું લોહી નાગરિક હતું. સાતવાહન રાજા પણ નાગવંશી હતા, તે ખૂબ શક્તિશાળી હતા. સાતવાહન વંશની મુખ્ય શાખાના છેલ્લા રાજા પર બ્લુ મૂવીના શાસન દરમિયાન સ્કંદ નામના રાજાનું શાસન હતું, બીજા એક ચુટકુ રાજાની પુત્રી નાગ મૂલ્યના લગ્નમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે તેણીએ તેમના પુત્ર શિવ નામના પુત્રને એક નાક ભેટમાં આપી હતી. આ વંશના તમામ જાણીતા રાજાઓના નામ એક સરખા છે, આ સાપ સાથે ગાઢ સંબંધ સાબિત કરે છે તે સર્પોની વસાહત હતી. સિંઘલ અને શ્યામના બૌદ્ધ દંતકથાઓ પરથી એ પણ જાણવા મળે છે કે કરાચીમાં મેજેનિક નામનો સર્પ પ્રદેશ હતો.

હવે… આપણને એક આદત પડી ગઈ કભે કે નાગવંશ અને કાશ્મીરને જોડવાની. મેં પહેલાં પણ કહ્યું હતું કે નાગજાતી એ અલોપ નહોતી થઈ એ સ્થળાંતર કરી ગઇ હતી. કાશ્મીરી પંડિતો એ આ નગજાતિમાંથી ઉદ્ભવ્યા છે. જોકે ૧૨મી સદી પછી આ નાગો એટલે કે નાગજાતિ પછી શિલ્પોમાં જ દેખાઈ છે. જ્યારે હકીકત એ છે કે એ લોકો નામ બદલીને કસમીરી પંડિતો બની ફાટી પોતાના વતન કાશ્મીર ચાલ્યા ગયાં હતાં ત્યારે પછી શું બન્યું મધ્યકાળમાં અને અર્વાચીનકાળમાં તે તો બધાં ને જ ખબર છે.

પણ ઇતિહાસ તો આ છે અને કાશ્મીરી પંડિતોનું સત્ય પણ હું બહાર લાવીશ. ઇતિહાસે તો તમને આ પણ નથી કહ્યું અને કાશ્મીરી પંડિતો વિશે પણ નહીં કહે સાચી વાત. બાકીની વાત કાશ્મીર વખતે !

Share :

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *